Қаблан ин рӯз 22 июл ҳамчун «Рӯзи забон» таҷлил мегардид (аз соли 1989 то соли 2009). 5 – уми октябри соли 2009 Қонуни нави Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул шуд ва ин сана «Рӯзи забони давлатӣ» эълон гардид.

  Забони давлатӣ симо ва шиносномаи миллат, асоси ҳувийяти милливу фарҳангӣ ва пойдевори устувори давлатдории мустақил аст. Барои миллати тоҷик забони модарӣ на танҳо воситаи гуфтугӯ, балки ганҷинаи таърихи ҳазорсолаҳо, ҳифзкунандаи фарҳанг ва робитаи наслҳо ба шумор меравад. Ҳамасола 5-уми октябр дар Тоҷикистон «Рӯзи забони давлатӣ» бо шукӯҳу шаҳомати хос таҷлил мегардад, ки ин нишони арҷгузорӣ ба ин муқаддасоти миллӣ мебошад.

Шоири маҳбуби тоҷик Муъмин Қаноат доир ба моҳият ва қадрдонии забони тоҷикӣ чунин фармудааст:

Заҳри таърих аст дар коми забони модарам,
Хуни таърих аст дар рагҳои ҷони модарам.
Аз сари сад минбару сад дор афтодасту боз,
Мевазад чун боди субҳӣ дар даҳони модарам.

Мақоми забони тоҷикӣ дар сатҳи олии қонунгузории кишвар ва қонуни он дарҷ гардида чунин омадааст:

Дар асоси Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 2): Забони давлатии Тоҷикистон забони тоҷикӣ мебошад..

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»: Ин қонун асосҳои ҳуқуқии истифода, ҳифз ва рушди забони тоҷикиро ҳамчун забони давлатӣ танзим менамояд. Қонунгузории мазкур вазифадор менамояд, ки тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа - аз коргузории расмӣ то соҳаи маориф ва Воситаи Ахбори Омма  бо забони давлатӣ сурат гиранд.

Имрӯз татбиқи Қонуни забон дар кишвар марҳала ба марҳала ва бомуваффақият амалӣ шуда истодааст. Муҳимтарин самтҳои татбиқи он соҳаҳои зеринро фаро гирифтааст:

Коргузорӣ ва ҳуҷҷатнигорӣ: Тамоми сохторҳои давлатӣ, вазорату идораҳо ва корхонаҳо ҳуҷҷатгузории худро комилан ба забони давлатӣ мебаранд. Қонунҳо, фармонҳо ва қарорҳо бо забони тоҷикӣ қабул ва нашр карда мешаванд.

Соҳаи маориф ва илм: Забони тоҷикӣ забони асосии таълим дар мактабҳо ва донишгоҳҳои кишвар аст. Нашри китобҳои дарсӣ, дастурҳо ва ҳимояи корҳои илмӣ-тадқиқотӣ ба забони давлатӣ ба роҳ монда шудааст.

Воситаҳои ахбори омма (ВАО): Телевизион, радио ва матбуоти даврӣ дар тарғибу ташвиқ ва риояи меъёрҳои забони адабӣ нақши калидӣ мебозанд.

Фазои иттилоотӣ ва таблиғот: Номгузории кӯчаҳо, ширкатҳо, мағозаҳо ва лавҳаҳои таблиғотӣ таҳти назорати Кумитаи забон ва истилоҳот қарор дошта, мутобиқи меъёрҳои забони адабӣ танзим мешаванд.

Сарфи назар аз дастовардҳо, раванди татбиқи пурраи забони давлатӣ тақозо мекунад, ки ба баъзе масъалаҳо таваҷҷуҳи бештар зоҳир карда шавад:

Риояи тозагии забон: Пешгирӣ аз омехташавии забони адабӣ бо лаҳҷаҳо ва истифодаи ноҷои калимаҳои иқтибосии хориҷӣ дар нутқи ҳамарӯза.

Забони технологияҳо: Тарҷума ва ворид намудани истилоҳоти муосири техникӣ ва сохтани барномаҳои компютерию мобилӣ бо забони тоҷикӣ.

Фарҳанги нутқ: Баланд бардоштани савияи дониши забонии ҷавонон ва насли наврас, то ки онҳо на танҳо озод, балки дуруст ва шево сухан гӯянд.

Шоири шаҳриёр ва ширинкалом  Лоиқ Шералӣ ҷавононро ба ҳифзи ин ганҷина чунин ҳидоят мекунад:

Забони модарӣ — фарзанди ҷонӣ,
Ба ҷону дил нигаҳ дораш, ки метавонӣ.
Ки ин ганҷест аз аҷдод монда,
Барои мову ту ҳамчун нишонӣ.

Забони давлатӣ на танҳо воситаи муошират, балки унсури калидии амнияти миллӣ ва ваҳдати умумихалқист. Ҳифзи покии забон, эҳтироми меъёрҳои он ва кӯшиш барои рушди он вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон аст. Танҳо бо ҳамин роҳ мо метавонем ин ганҷи бебаҳоро барои наслҳои оянда поку мубарро ва зинда нигоҳ дорем.

Мақоларо бо ин мисраъҳои пурмаънои устод Лоиқ Шералӣ ҷамъбаст менамоем, ки изҳори садоқат ба ин гавҳари бебаҳост:

Забони гумшуда айём меёбад, намеёбад,
Забони модарӣ гум карда, худгумкарда хоҳад шуд.
Барои зиндагии ҷовидони миллати тоҷик,
Забони модарӣ ҳамчун ҳаёту зиндагонӣ шд.

О.Т. Оев, ходими калони илмии Озмоишгоҳи зилзилатобоварии иншоотҳои гидротехникӣ.